Yashwantrao Chavan Center - डॉ. कुमुद बन्सल पुरस्कार

Dr Kumud Bansal Awards

Awards Content:
- वर्ष: 2025, पुरस्कार प्रकार: गुणवंत शिक्षक पुरस्कार

गडचिरोली जिल्ह्यातील अतिदुर्गम भामरागड तालुक्यातील हेमलकसा येथील ‘लोक बिरादरी आश्रम शाळा’ ही आदिवासी माडिया समाजातील मुलांसाठी शिक्षणाचा दिवा आहे. श्रद्धेय बाबा आमटे यांच्या प्रेरणेने पद्मश्री डॉ. प्रकाश आमटे यांनी सुरू केलेली ही शाळा ३६५ दिवस चालते, आणि येथे प्रवेशासाठी रांगा लागतात. सध्या पहिली ते बारावीपर्यंत ५३० विद्यार्थी आहेत.

या शाळेतील उपक्रमशील शिक्षिका विजया किरमीरवार या दहा वर्षांपासून (२०१५ पासून) गणित विषय शिकवतात. विषयानुसार वर्गखोल्या ही नावीन्यपूर्ण संकल्पना राबवत, त्या मुलांना व्यवहारिक ज्ञान देतात; जसे खरी कमाई, बाजार प्रात्यक्षिक, क्षेत्रभेट, गणित खेळ, कोडी, पाढे स्पर्धा, स्पर्धापरीक्षा वर्ग, आणि दप्तर मुक्त शनिवार. याशिवाय वृक्षारोपण, वर्ग मंत्रिमंडळ, शैक्षणिक सहल, दिवाळी-उन्हाळी अभ्यास, पालक संपर्क सभा यांसारखे उपक्रम राबवतात.

कोविड काळात नेटवर्क नसतानाही गावोगाव जाऊन गाणी, गोष्टी यांचा उपयोग करून मुलांच्या अभ्यासात खंड पडू दिला नाही. गटशिक्षणाधिकारी अश्विनी सोनावणे यांच्या मार्गदर्शनात तालुक्यातील शिक्षकांना गणित संबोध प्रशिक्षण दिले, आणि महिला दिनी किशोरींना गुड टच-बॅड टच प्रशिक्षण त्यांनी दिले. शाळेत ग्रंथालय, मैदान, जिम, मल्लखांब, टेबल टेनिस, चित्रकला वर्ग, आणि गरजूंसाठी मोफत नीट वर्ग आहेत. दरवर्षी डिसेंबरमध्ये वर्धापन दिनानिमित्त विविध कार्यक्रम घेतले जातात. विजया यांच्या नेतृत्वात २०२३-२४ मध्ये ‘मुख्यमंत्री माझी शाळा-सुंदर शाळा’ या स्पर्धेत शाळेस जिल्हास्तरीय प्रथम क्रमांक मिळाला आहे.

विजया यांना आदिवासी अप्पर आयुक्त यांच्या हस्ते उत्कृष्ट शिक्षिका पुरस्कार, इनोव्हेटिव्ह टीचर अवॉर्ड, आणि शैक्षणिक व्हिडिओ स्पर्धेत प्रथम क्रमांक मिळाला आहे.

विजया किरमीरवार यांच्या अतुलनीय सेवाभावी कार्यासाठी यशवंतराव चव्हाण सेंटर आणि शिक्षण विकास मंचचा "डॉ. कुमुद बन्सल गुणवंत शिक्षक पुरस्कार" देताना आम्हाला अतिशय आनंद होत आहे.

Dr Kumud Bansal Awards

Awards Content:
- वर्ष: 2025, पुरस्कार प्रकार: गुणवंत शिक्षक पुरस्कार

किशोर भागवत यांनी त्यांच्या २१ वर्षांच्या सेवाकाळात बीड जिल्ह्यातील गावंदरा आणि बुलढाणा जिल्ह्यातील हिवरखेड येथे उल्लेखनीय शैक्षणिक कार्य केले आहे. गावंदरा येथे ऊसतोड मजुरांच्या मुलांसाठी त्यांनी सोलर ॲम्प्लिफायर, ओपन यार्ड, बालोद्यान, बालवाचनालय, ई-लर्निंग, आयएसओ मानांकन, शब्दांकुर आणि स्वरांकुर असे नावीन्यपूर्ण उपक्रम राबवले. परिणामी, शाळेतील अनेक मुले आज उच्च पदांवर पोहोचली आहेत.

२०१६ मध्ये बुलढाणा जिल्ह्यातील हिवरखेड ता. खामगाव येथे बदली झाल्यानंतर मजूर आणि मेंढपाळ बांधवांच्या मुलांसाठी त्यांनी ॲलेक्सा, अल्फाबेट रॅक, लेटर कॅप्स, ऑनेस्टी बॉक्स, टॅप व्हिसल, उच्चारावरून उजळणी, आकारानुसार अक्षरगट मांडणी, स्काईपद्वारे परदेशी विद्यार्थ्यांशी संवाद आणि एआर/व्हीआरचा वापर असे क्रांतिकारी उपक्रम सुरू केले. लोकसहभागातून शाळेत विज्ञान प्रयोगशाळा, संगणक कक्ष, शालेय परसबाग, ई-लर्निंग वर्ग, आरओ वॉटर, बोलक्या भिंती आणि सीसीटीव्ही अशा सुविधा निर्माण केल्या. संगणक प्रयोगशाळा, विज्ञान प्रयोगशाळा या सरकारी योजना आपल्या शाळेत उपलब्ध व्हाव्यात यासाठी त्यांनी पुढाकार घेतला. त्यांना 'अल्फाबेट रॅक ' या उपक्रमासाठी ‘शरद पवार इन्स्पायर फेलोशिप’ प्राप्त झाली आहे. आज शाळेची पटसंख्या २९४ असून, यावर्षी २१ मुले इंग्रजी माध्यमाच्या शाळेतून परत आली आहेत.

NIEPA ने हिवरखेड शाळेची केस स्टडी निवडली, SCERT ने ऑनेस्टी बॉक्सला यशोगाथेत स्थान दिले, तर "असा मी: कसा मी?" उपक्रमाला श्री अरबिंदो सोसायटीच्या टीचर इनोव्हेशन अवॉर्डसाठी निवड झाली. ते Microsoft Innovative Educator (MIE) एक्सपर्ट आहेत, त्यांच्या इंग्रजी कविता कॅनडात प्रकाशित झाल्या आणि अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलनातही त्यांची निवड झाली. कोविड काळात 'टीच-ट्यूबर' चळवळ उभी करून ऑनलाइन शिक्षणाला चालना दिली, तर लसीकरण आणि १००% मतदान जनजागृतीसाठी वासुदेवाची भूमिका साकारून त्यांनी जनजागृती केली.

एक प्रयोगशील शिक्षक किशोर भागवत यांना यशवंतराव चव्हाण सेंटर आणि शिक्षण विकास मंचचा "डॉ. कुमुद बन्सल गुणवंत शिक्षक पुरस्कार" देताना आम्हाला अतिशय आनंद होत आहे.